RESTORANLAR ve FAST FOOD’LARDA PEST KONTROL           Gıda İle Uğraşan Küçük İşletmelerde Pest Kontrol Hizmeti Gıda ile uğraşan küçük/büyük tüm işyerlerinde ( gıda paketleyen, küçük çaplı üretim yapan, restoran hizmeti veren, süpermarketler, gıda depoları, fırınlar..v.b.) pest kontrol profesyonellerinin vermiş olduğu hizmetler yaşamsal bir öneme sahiptir. Günümüzde müşteri gıdanın saf ve sanitasyona uygun ortamlarda hazırlanıp, üretilip, depolanıp servis edildiği ortamları görmek istemektedir. Bu ortamlar zararlılardan arındırılmış ve gıda güvenliğini tehlikeye sokacak diğer riskler ortadan kaldırılmış olmalıdır.      Ticari işletmelerin öncelikle yasların belirlediği kural ve standartları eksiksiz yerine getirme zorunlulukları vardır.      Ülkemizde çeşitli yasal düzenlemelerle gerekliaçıklıklar getirilmiştir. Bunlardan bir tanesi de Haşere İlaçlaması Hakkında Sağlık Bakanlığı’nın çıkarmış olduğu yasadır. Bu yasaya göre Ocak 2005 tarihinden itibaren Sağlık Bakanlığının izin verdiği pestisitleri ancak bu işleri yapma yetkisini Bakanlıktan almış şirketler kullanabilir.      Gıda üretiminde bulunan ve satış yapan işletmelerde pest kontrol uygulamalarının ilk adımları şu şekilde atılır: İnceleme yapılır ve sorun belirlenir Sorunun kaynağı tespit edilir Nedenler değerlendirilir Düzeltici ve önleyici kontrol taktikleri geliştirilir      Kontrol taktikleri geliştirilirken kimyasal kullanımının gerekliliği öncelikle tartışılmalıdır. Küçük mekanlarda, sıkışık ekipmanlar arasında, uzun süren işletme mesaileri arasında, yoğun insan trafiği arasında kimyasal kullanmak var olan risklerine yenilerini ilave etmketen başka işe yaramayacaktır. Etkinliği ise her zaman tartışılır olacaktır. Oysa, profesyonel yaklaşım,pek sevimli görünmese de, işletme yöneticilerine yapılabilecek düzenlemelerin, iyileştirmelerin kabulünden geçer. Gerçek bir müdahale önünde engel olan koşullar ortadan kaldırılmadan yapılacak “ilaçlamalar” kesinlikle terk edilmeli; işletme sahiplerine ise nedenleri ile açıklanmalıdır. Unutmamalıdır ki, müşterinin beklentileri ile uzmanlığın gereklilikleri arasında bir çelişki var ise müşteri memnuniyetini ve Halk Sağlığını düşünerek hareket edecek ve süreci yönetecek olan pest kontrol profesyonelleridir. Her zaman “velinimetimiz” olan müşteri, her zaman haklı olmayabilir.      IPM uygulamalarının küçük iletmelerde dahi uygulanabileceğini sade ve açık bir dille müşterimiz ile paylaşmamız gerekmektedir. Çünkü, ilaç kullanmak yanında her işletmede yapılabilcek bir çok “non-toxic” uygulama vardır. Önemli olan bunların işletmeye göre şekillendirilmesi ve yaşatılmasıdır.      Protek küçük gıda işletmelerini ( fırın, restoran, küçük gıda depoları, süpermarketler, lokal yemekhaneler) ziyaret ettiği zaman aşağıda yer alan standart uygulamaları hayata geçirir: Gözlem/İnceleme: Zararlıların kontrolünde sadece başlangıçta değil; her serviste ayrıntılı bir inceleme hayata geçirilmelidir. Bu başarının ilk adımıdır. Protek teknisyenleri var olan sorunu veya muhtemel zararlı sorunlarını tespit ederler ve gerekli müdahalelerde bulunur, uyarılar yaparlar. Bu uyarılar önceden anlatıldığı şekilde kontrolü sağlayan ve/veya devam ettiren iyileştirmeler içerir. Kimi zaman kapı altındaki boşluğun kapatılması; kimi zaman kablo girişinin çevresindeki açıklıkların doldurulması; kimi zamanda depodaki paletlerin altındaki kirliliklerin temizlenmesi gündeme gelecektir. Her bir uyarının zararlı ile ilintisi belirlenerek müşteriye aktarılırsa benimseneceğinden kuşku duyulmamalıdır. Kuşkusuz tüm bunlar her serviste incelemelere ayrılan zamanla ilgilidir. İyi bir pest kontrol çalışmasını ölçmek istiyorsanız: incelemelere ayrılan zamanı mutlaka değerlendirmeleriniz içierisine almalısınız. Değerlendirmelerinizde yer alan “sonuç” (ne olursa olsun) bir pest kontrol şirketini tanımlamaktan çok uzaktır. Yalıtım(Zararlıları Dışarıda Tutmak) : Zararlılara karşı oluşturulacak ilk bariyer zararlıların içeri girebileceği açıklık ve deliklerin işletme binasından gerekli onarımlarla kaldırılmasıdır. Zararlı giriş noktalarının elimine edilmesi özellikle sıçan davranışlarına bağlı olarak ele alındığında önem taşır. Fiziksel koşulları iyi bir işletmede zararlı kontrolü her zaman daha başarılıdır. Temizlik (Sanitasyon): Bina temizliği ve gıda maddeleri döküntülerinin temizliği zararlıların yaşam alanlarıyla çok yakından ilgili olduğu için titizlikle uygulanmalıdır. Oluşturulacak bir temizlik programı mümkün olan her noktayı içermelidir. Zararlılar için çekim merkezleri temizlik uygulamalrı ile mümkün olduğunca ortamdan kaldırılmalıdır. Bu uygulamalar Protek teknisyenlerinin önerdiği diğer iyileştirmelerle birlikte ele alınınca arzulanan sinerji elde edilmiş olacaktır. Zararlı kontrolü için bir önceki başlıkta yer alan yalıtım eksikleri giderilmeden temizlikle sağlanacak faydanın yeterli olmayacağı; ya da tam tersi baştan kabul edilmelidir. Son olarak bu temizlik faaliyetlerinin sadece iç alanla sınırlı kalmaması gerektiği vurgulanmalıdır. Bina dışında duvar kenarları ve yakın çevreler aynı bakış açısıyla değerlendirilmelidir. Özel olarak çöp konteynerleri işletme kapılarından mümkün olan en uzak mesafede ve ağızları tam kapalı bulundurulmalıdır. Takip: Gerçek bir pest kontrol, zararlı tehlikesini önceden haber veren bir ön uyarı sisteminin varlığı ile kendini belli eder. Çeşitli amaçlarla kullanılan ve zehirli materyal içermeyen traplar (tuzaklar) popülasyon yoğunluğunu anlamak, türleri tespit edebilmek ve zararlıların yayıldığı alanları tespit edebilmek için ideal araçlardır. Bu amaçla ilgili olarak: yapışkanlı, yaylı, feromonlu, ışıklı, otomatik, elektronik v.b. traplar kullanılır. Bu trapların izlenmesi, yakalama sonuçlarının değerlendirilmesi yapılacak uygulamalar için yön gösterici olacaktır. Bu şekliyle, günümüzde, bir işletmede gerçek bir pest kontrol faaliyetinin olup olmadığı bir izleme/takip sisteminin kurulu olup olmadığından geçmektedir. Kontrol Yöntemleri: Kimyasal olmayan yöntemlerin kullanılması öncelikle hesabe katılarak bir kontrol mekanizması oluşturulur. Bununla birlikte, pestisit kullanmanın zorunlu olduğu haller elbette var olacaktır. Bu takdirde ise en güvenli yöntemler, en az miktarda kimyasal ve en az toksik madde seçilmelidir. Tüm gıda işletmelerinde kullanılabilecek ilaçların listesi önceden hazırlanmalıdır. Tür Tespiti: Farklı türden her zararlı farklı özelliklere sahiptir. Bu özellikler kimi zaman çok farklı stratejilere karşılık gelir. Uzmanı olmayan için birbirinin aynısı(!) olan böcekler orijininden kullanılacak ilacın formülasyonuna; ticari açıdan oluşturacağı riskten tedarikçi değişikliğine kadar uzanan bir dizi önlemi belirleyebilir. Zararlıların biyolojileri, yaşam şekilleri ve davranışları hakkındaki bilgiler profesyonellere doğru IPM taktiklerinin uygulama olanağını sağlarlar. Dokümantasyon: Pest kontrol uygulamaları uygun bir dokümantasyonla desteklenmiyorsa yasal denetlemelerde olduğu kadar işin takibinde yaşanan kopukluklarla birlikte çeşitli sorunlar ortaya çıkacaktır. Asgari olarak aşağıda sıralanan evraklar pest kontrol dosyasında bulundurulur: - servis raporu ve zararlı aktivasyon bilgileri, öneriler pestisit kullanım kartı ilaçlara ait güvenlik kayıt evrakları ilaç etiketleri izleme aparatlarının yerleşim planları Bakanlık izin belgesi TSE Hizmet Yeterlilik Belgesi eğitim belgeleri mali mesuliyet sigortası izinli pestisit listesi istenen raporlar      Kemirgen Kontrol Aparatları       (İç alanlarda – Canlı kapanlar) Prensip olarak zehirli fare yemleri (rodentisit) kullanılmaz. Yapışkanlı veya yapışkansız mekanik fare tuzakları belli aralıklarla (10 metreyi geçmeden) iç duvar boylarına ve kapı kenarlarına yerleştirilerek kullanılır. Her trap numaralı ve planda gösteriliyor olmalıdır. Yapışkanlı tuzaklarda toz yakalamayı engelleyeceğinden gerektiğinde değiştirilmelidir. Aksi takdirde işlevini yerine getirmez. Traplar bulundukları yerlere uygu yöntemlerle sabitlenmiş olmalıdır. Traplarda bulunan olası kirliliklere karşı belirli periyodlarda ve aşırı kirlenme durumlarında temzilik yapılmalıdır. Yakalanmalar her an gerçekleşebileceği için işlevsel olabilecek sıklıkta kontroller yapılmalıdır. Bu kontroller bir haftayı geçmemelidir. Zehirli yem kullanımı özel durumlarda, işletme yetkilisi onayıyla, muhtemel sakıncalar ortadan kaldırıldıktan sonra geçici olarak ve gerekli görüldüğü lokal alanlarda kullanılmalıdır. İzleme için zehirli yem kullanılmaz.      (Dış alanlarda – Yem istasyonları) Zehirli fare yemlerinin konulduğu özel kutular (Yem istasyonları) kullanılmalıdır. Yem istasyonları dış duvar kenarlarına ve çit boyuna yaklaşık 20 metre aralıklarla sabitlenerek yerleştirilir. İstasyonlarda numara, etiket ve uyarı yazıları yer almalıdır ve işletme planı üzerinde gösterilmelidir. Kontroller yaklaşık 15 gün ara ile yapılmalı, işletmenin hassasiyetine göre bu sıklık artırılmalıdır. Yem istasyonları bakımlı ve temiz olmalıdır. Aşırı kirlenmelere izin verilmemelidir.      Uçkun Zararlı Aparatları / Işıklı Sinek Tutucular (ILT) Sinek, kelebek, arı ve diğer bir çok uçkun türlerini çeken özel ışık kaynaklarının kullanıldığı tuzaklardır. Tavana asılabildiği gibi duvara monte edilen türleri işletme dizaynına bağlı olarak yerleştirilir. ILT (Işıklı Sinek Tutucu/Insect Light Trap) lambaları en geç 12 ay içerisinde değiştirilmelidir. Işıklı tuzakların ızgaralı klasik modelleri yerine yapışkan levhalı modelleri (ILT) tercih edilmelidir. Yapışkan levhalı modellerde yakalanan sineklerin partikülleri etrafa dağılmaz. Cihazlar gıda hazırlık ekipmanlarının ve açık gıdaların üzerine monte edilmez. Cihazlar ışığı dışarıdan görülecek şekilde monte edilmemelidir. Yapışkanlar periyodik değişim süreleri gelmese bile, dolduklarında değiştirilmelidir. Kullanılan lambalar kırılma durumunda etrafa dağılmayacak yapıda (“shatterproof") olmalıdır.      Güve Trapları (Feromonlu traplar) Erişkin güve kelebeklerinin yakalanmasında kullanılan traplardır. Depolanmış gıda güveleri karşı cinsi çeken özel feromonlarla (toksik değildir) yakalanır. Yakalanan güveler unlu gıdalar ve bakliyat ürünlerinde bir kirlenmeye işaret edeceğinden, en kısa sürede önelem lamayı gerektirir. Feromonların özelliğine göre belirlenen aralıklarda feromonlar yenilenmelidir. Aksi takdirde, çekicilik özelliğini dolayısıyla traplarda yakalanmayı zayıflatırlar. Yerleşim planı üzerinde gösterilmeli, etiketlenmeli ve kayıtları tutulmalıdır      Böcek Trapları İç alanda kullanılan canlı kapanlarda yapışkan levhalar kullanılarak yürüyen ve sürünen böcekler yakalanır. Zemin dışında ekipman çevresinde yapılacak takipler için özel dizayn edilmiş böcek trapları kullanılır. Böcek trapları da etiketlenir ve yerleşim planlarında gösterilir. Popülasyona bağlı olarak sayıları artırılabilir. Böcek trapları içerisine, hedef böceği çekmesi için özel feromonlar yerleştirilmeli, uygun zamanlarda değişiklikler yapılmalıdır.          Kuş Kontrol Aparatları      Yapılacak gözlemlere bağlı olarak gerekli aparatlar kullanılır. Kuş kontrol aparatları kullanılırken çeşitli yöntemlerin bir arada kullanıldığı, entegre, bir yaklaşım benimsenmelidir.